Applaus voor de bedriegers

Een zaal vol bedrogenen; de bedriegers vooraan. In de spotlights, op een voetstuk. Buigend ontvangen ze de bloemen, terwijl de slachtoffers applaudisseren. Een eerbetoon aan de manipulatie… Welkom bij het figurentheater!
Figurentheater is fake. Een kunstvorm die je met liefde en stijl in het ootje neemt. Het is een wereld van illusie en schijn, waarbij alles draait om beweging. Beweging kan de illusie scheppen dat levenloze voorwerpen of figuren tot leven komen. Een poppenspeler maakt daarbij handig gebruik van bepaalde eigenschappen van de menselijke perceptie. Zo trekt beweging automatisch de aandacht van onze waarneming. Uit ervaring weet de mens dat de meeste bewegende dingen leven. Figurentheater speelt op deze verwachting in door voorwerpen een rol te geven in de dramaturgie van een stuk, en die voorwerpen via een weldoordachte manipulatie zó te bewegen dat ze leven suggereren.

In duizend stukjes

Precies omdat het figurentheater poppen, figuren, maskers, schimmen of objecten opvoert, is het mogelijk om de wetten van de fysica te tarten. En dat opent vanzelfsprekend oneindig veel deuren: een personage kan letterlijk exploderen, in duizend stukjes uiteen vallen, zichzelf weer samenrapen om vervolgens gezond en wel met een raket naar de maan te vliegen. Voor een acteur van vlees en bloed zou dat fysiek redelijk tot zeer onmogelijk zijn. En toch gebeurt het, daar, vlak voor je neus. En het strafst van al? Je gelooft het nog ook!

Figuren en theaterpoppen op de planken brengen biedt figurentheatermakers de kans om op een subtiele manier met betekenis om te gaan. De focus van het publiek ligt immers helemaal op de theaterpop, en dus niet op de speler. Dat creëert een soort ‘veilige zone’, waarbinnen de poppenspeler heikele thema’s kan aanraken die anders moeilijker zouden liggen. De mening van een theaterpop kan loodrecht staan op de overtuiging van de manipulator. Of juist niet? Een theaterpop heeft geen leven buiten de voorstelling, je kunt er achteraf geen praatje mee maken in de foyer. Een pop kan dan ook niet ter verantwoording worden geroepen voor wat hij of zij heeft gezegd. Om die reden werd (en wordt) het figurentheater dan ook vaak ingezet voor satire.

De tendens waarbij theaterpoppen zichtbaar worden gemanipuleerd, maakt het gemakkelijker om theater te maken over theater, ofwel theater te maken op het metaniveau. In plaats van de poppenspeler zo goed mogelijk onzichtbaar te maken en de manier van manipuleren te verbergen voor het publiek, wordt de manipulatie soms net benadrukt. Vergelijk het met een film waarbij de cameraman de hele tijd in beeld is. Een pop kan het lichaam van zijn of haar manipulator bijvoorbeeld gebruiken als decor. Het is opvallend dat deze techniek het ‘magische’ karakter van figurentheater niet doorbreekt. De toeschouwer kijkt gefascineerd naar de bewegingen van een levenloos voorwerp, terwijl hij overduidelijk ziet hoe hij bedrogen wordt.

Achter de gordijnen

Het Firmament is het (t)Huis voor figurentheater in Vlaanderen. Als landelijk expertisecentrum voor figurentheatererfgoed kan het op Erfgoeddag natuurlijk niet in de luie zetel blijven zitten.  In samenwerking met H30 en het Paramedisch Instituut Mechelen werkt Het Firmament een project uit in het kader van Zuidprik van Broederlijk Delen. Verschillende installaties brengen figurentheatererfgoed in een actuele context tot leven en gunnen je een blik achter de schermen van het medium. Stap door de illusie en ontdek de achterkant van de scène. Op Erfgoeddag kan je deze installaties met eigen ogen komen bekijken in en rond Erfgoedcentrum Lamot in Mechelen. Tot dan, tot daar.

Ook zin om figurentheater te doen ontdekken en tonen op Erfgoeddag? Goed idee. Je begeeft je op het terrein van een eeuwenoude podiumkunst, met talloze links naar zowel materieel als immaterieel cultureel erfgoed.

Leestip: SMESSAERT (Simon) i.s.m. DAENEN (Roel), De boom op het dak. Verdiepingen in het figurentheatererfgoed, Brussel, Faro, 2009. Lees het bericht van de publicatie op de website van FARO. Of bezoek de website van Het Firmament.

Afbeelding: Het Firmament - Masterclass figurentheater o.l.v. Neville Tranter © Jeroen Reinhold