Arm en rijk op wereldschaal: de geschiedenis van de wereldeconomie

 ‘Arm en Rijk. Waarom sommige landen erg rijk zijn en andere erg arm’: in de titel van dit boek uit 1998 weerklinkt duidelijk de echo van een van de beroemdste, economische traktaten uit de geschiedenis. ‘The Wealth of Nations’ (1776) van Adam Smith wordt algemeen beschouwd als de een van de theoretische basiselementen van het vrijemarktkapitalisme. De Amerikaanse professor emeritus in de economische geschiedenis David Lands, probeert een antwoord te vinden op de vraag die hij in de titel stelt.

Was het toeval dat de ontwikkeling van klok, bril en boekdrukkunst in West-Europa plaatsvonden? Het is kenmerkend voor Landes’ gedachtengang dat hij zulke schijnbaar triviale vragen stelt. ‘Echte’ economen zouden allicht minder geneigd zijn om de moeite te nemen om hun betoog op te hangen aan zulke elementen. Hun aandacht zou vooral zijn uitgegaan naar kwantificeerbare gegevens. Maar, zo stelt Landes, het fenomeen ‘productiviteit’ was een bijproduct van de klok. Tijd werd geld. In de West-Europese handel, nijverheid, scheepvaart en wetenschap was een grote vraag naar de uurwerken. De techniek lokte op andere gebieden weer nieuwe technische vondsten uit, wat de productiviteit verder opvoerde. Zoals de uitvinding van de bril - eind 13e eeuw in Italië - de productie stimuleerde, omdat handwerkslieden en instrumentmakers tot op veel hogere leeftijd konden blijven werken.

Maar wat maakte West-Europa dan zo ‘uitzonderlijk’? Landes noemt de middeleeuwen, en niet de renaissance, als de periode waarin West-Europa op een beslissende manier afstand nam van andere beschavingen. De vroegere Grieken en Romeinen speelden ook wel een rol, maar een andere dan veelal wordt gedacht. Het was volgens Landes niet hun bloei maar juist hun val die de latere West-Europese sprong naar de moderniteit mogelijk maakte. De Middeleeuwen vormden de brug tussen de oude mediterrane wereld en een modern Europa ten noorden van de Alpen en de Pyreneeën.

Al in de Griekse tijd was er sprake van een tegenstelling tussen het Westen en het Oosten, waarbij de vrije Griekse polis (stadstaat) het opnam tegen het `orientaalse despotisme' van het Perzische rijk. Nauw verbonden hiermee was de voor de economische ontwikkeling belangrijke tegenstelling tussen een systeem van particulier eigendom en dat van de `heerser-bezit-alles'. Landes meent dat alleen al de notie van economische ontwikkeling een Westerse `uitvinding' is. Waar had in het Oosten de groei van productiviteit trouwens vandaan moeten komen? Als de Oosterse elites meer wilden, zat er in hun ogen maar een ding op: de bevolking verder uitknijpen.

Landes schetst het ontstaan van een klimaat in West-Europa waarin geestelijke vrijheid, wetenschappelijke nieuwsgierigheid, ondernemerszin en persoonlijke verantwoordelijkheid konden gedijen. De Reformatie bevorderde het onafhankelijk denken en het politieke bewustzijn van de burgers. De economische dynamiek, die dat opleverde, is volgens Landes nauwelijks te onderschatten. Landes geeft de lezer veel stof om over dergelijke vraagstukken na te denken.

Leestips:
- LANDES (David S.), Arm en Rijk. Waarom sommige landen erg rijk zijn en andere erg arm, Utrecht, Het Spectrum, 720p.
- Mc NEIL (William H.), The Rise of the West. A history of the human community
- WALLERSTEIN (Immanuel), The Modern World-System, vol. I: Capitalist Agriculture and the Origins of the European World-Economy in the Sixteenth Century. New York – London, Academic Press, 1974.
- WALLERSTEIN (Immanuel), The Modern World-System, vol. II: Mercantilism and the Consolidation of the European World-Economy, 1600-1750, New York – London, Academic Press, 1980.
- WALLERSTEIN (Immanuel), The Modern World-System, vol. III: The Second Great Expansion of the Capitalist World-Economy, 1730-1840's. San Diego, Academic Press, 1989.
Lees ook het artikel over kapitalisme op Wikipedia.