De koloniale blik: voor vooruitgang en beschaving

In een tijd toen koloniale ambities nog tot de officiële politiek van vele landen hoorden, trokken duizenden Belgen naar het midden van Afrika. Over Belgisch Congo werd niet alleen geschreven, maar ook gefilmd. Heel wat van deze films getuigen van de nobele strijd van de blanke kolonisator tegen de veronderstelde materiële en spirituele armoede van de Congolees. Cinematek bundelde heel wat betekenisvol materiaal in de dubbeldvd ‘Belgisch Congo. Gefilmd door Gérard De Boe, André Cauvin & Ernest Genval’.

In wezen hield deze koloniale cinema een (visuele en inhoudelijke) legitimatie in van de kolonisatie, die werd gepresenteerd als een haast onbaatzuchtig, vanzelfsprekend beschavingsoffensief van het moederland. De Belgische autoriteit gaf al heel snel blijk van inzicht in de kracht van het medium. Zo werd al tijdens de Eerste Wereldoorlog de Dienst ‘Documentatie en Vulgarisering’ opgericht. Na de Tweede Wereldoorlog verschoof het zwaartepunt van Brussel naar Leopoldstad (Kinshasa). Parallel aan de productie van films voor het Belgische publiek, werden er bijzondere inspanningen geleverd op het domein van de educatieve film, bestemd voor Congolese kijkers.

Films als argument pro domo, als pleidooi voor de goede zaak van de kolonisatie, die economische, sociale en zelfs morele voordelen bood aan de gemiddelde Congolees. Rond 1955 ontstond een nieuwe, ideologische school binnen de koloniale cinema. Muren en andere obstakels tussen blank en zwart dienden geslecht te worden, ten voordele van de groei en het welzijn van de gemeenschap. In 1957-’58 kende de koloniale cinema een laatste opstoot, in aanloop naar de Universele Wereldtentoonstelling in Brussel. De films die in de paviljoenen van Belgisch Congo en Ruanda-Urundi werden vertoond, presenteerden een rooskleurige, beloftevolle balans van de Belgische kolonisatie. Uit de selectie van films:

De Lepra (Gérard De Boe, 1938, 09'24'')

De administratie van Belgisch Congo bestrijdt lepra door de zieken in afzonderlijke dorpen te huisvesten. Zo wordt het risico op besmetting beperkt. De film toont het dagelijkse leven van melaatsen in een landbouwkolonie. Ondanks hun verminkte ledematen kwijten de melaatsen zich van hun dagelijks werk. De zusters dienen de zorgen toe, de missionarissen verspreiden de geestelijke boodschap in de kolonie. De commentaar bij de film eindigt op een positieve noot: het moeilijke leven van de melaatsen zet geen domper op de algemene sfeer en de levensvreugde is reëel.

Zwarte elite voor de toekomst (Gérard De Boe, 1950, 16'16'')

Een eerbetoon aan de kwaliteit van het onderwijs van de missionarissen. Discipline, gestrengheid en het verwerven van kennis worden opgelegd om de jonge Congolezen verantwoordelijkheid bij te brengen. Een korte inleiding behandelt de opvoeding van de meisjes, die tot toekomstige bruiden worden gevormd. Bij de jongens ritmeert het klaroengeschal de dag. Alle activiteiten staan onder het toezicht van een waakzame broeder: gymnastiek, landbouwwerk in de palmentuin, oefeningen in houtbewerking en pottenbakken. Met het diploma van lagere school op zak kunnen de leerlingen de middenschool, het secundair of het beroepsonderwijs volgen, bijvoorbeeld aan de Hogere Landbouwschool in Alberta. Zij zullen later het Europese personeel op de plantages assisteren.

In 50 jaar (Gérard De Boe, 1958, 20'35'')

De film herdenkt 50 jaar kolonisatie in de provincie Haut-Katanga. De commentaarstem spreekt van een bevolking die vastzit in het immobilisme en die ingewijd dient te worden in de nieuwste technologieën. Op de luchthaven van Elizabethstad landen werkkrachten uit Ruanda-Urundi bestemd voor de mijnen. Ze worden eerst ondergebracht in een 'acclimatiseringskamp' en vervolgens gehuisvest in arbeiderswijken. De hele koloniale erfenis passeert de revue (onderwijs, ziekenhuizen, kraamklinieken, weeshuizen). De film eindigt met beelden van een fanfare.

Meer info:
Naar aanleiding van de 50e verjaardag van de onafhankelijkheid van Congo, gaf het Koninklijk Filmarchief – in samenwerking met het Koninklijk Museum voor Midden-Afrika (Tervuren), het Studie- en Documentatiecentrum Oorlog en Hedendaagse Maatschappij (SOMA) en VRT – in juni 2010 een dubbeldvd uit met 15 films van de drie belangrijkste 'koloniale cineasten': Gérard De Boe, André Cauvin en Ernest Genval. Elk van hen brengt verschillende periodes en facetten van de voormalige Belgische kolonie in beeld. Pionier Ernest Genval maakte zijn eerste films rond 1925, Gérard De Boe bouwde een omvangrijk en veelzijdig œuvre uit vanaf 1937, André Cauvin ten slotte maakte in 1955 zijn meest bekende film ‘Bwana Kitoko’, het verslag van koning Boudewijns eerste reis naar het zwarte continent. Vijf jaar later was Congo onafhankelijk. Meer info vind je op de website van Cinematek.

Bekijk hieronder de trailer van de dubbeldvd.

Leestips:
- VAN REYBROUCK (David), Congo. Een geschiedenis, Amsterdam, 2010.
- CAERELS (Stéphanie), Matamata en Pilipili: een studie naar de overlevering van westerse waarden en normen in Belgisch Congo via komische en educatieve films, KULeuven, Onuitgegeven verhandeling, 2004.
- MATTHYS (Gillian), De ster in het land der afgoden : een interpretatie van de beeldvorming in de koloniale cinema (1947-1957): films met als thema het (koloniale) onderwijs, UGent, Onuitgegeven verhandeling, 2003.

Afbeeldingen:
Stills uit de films die op de dubbeldvd zijn opgenomen. (c) Cinematek.

CINEMATEK DVD: Belgisch Congo Belge