De mysteries van de Jan Van Eyck van Watervliet

De kerk van Watervliet bezat destijds een prachtige 16e eeuwse kopie van de ‘Madonna met kanunnik Van der Paele’ van Jan van Eyck. Na het ‘Lam Gods’ is het wellicht zijn beroemdste werk. Het origineel is één van de pronkstukken van het Groeningemuseum in Brugge. Het werk is echter omgeven met een waas van mysteries.

In 1821 –  de Hollandse periode – kocht de Antwerpse burgemeester, Florent van Ertborn, een fervente collectioneur van schilderijen van ‘Vlaamse Primitieven’, de kopie van Watervliet. Wellicht gebeurde dat door bemiddeling van Jan Frans Willems, die toen in het nabije Eeklo verbleef. De grote kwaliteit van de Watervlietse ‘Madonna’ had Van Ertborn overtuigd dat hij met een authentieke van Eyck te maken had . Geen kopie van iemand anders dus, maar een replica – een herhaling door Van Eyck zélf van zijn Brugse ‘Madonna’.   

In Watervliet lag men destijds niet bepaald wakker van deze verkoop . De kerk hing immers vol van schilderijen van ‘onbekende’ kunstenaars . Men  was er zich niet van bewust dat het hier om een Van Eyck ging. Men wist ook  niet wanneer en hoe het schilderij in de kerk was terechtgekomen. Daarnaast werd het schilderij overigens omschreven als een ‘Aanbidding van de Wijzen’. Indien men de kerkarchieven zou geraadpleegd hebben, zou dit bevestigd zijn door heel wat verwijzingen naar een belangrijk Driekoningen-retabel, maar… waarvan de naam van de kunstenaar nooit vernoemd werd. Van Eycks naam duikt echter één keer op tijdens de de 17e eeuw , zonder vermelding echter over de titel van een werk.    

Toen historici rond 1870 voor het eerst de geschiedenis van de kerk van Watervliet beschreven , hadden zij het dan ook over twee schilderijen.  De Van Eyck – die intussen aan Van Ertborn verkocht was –  en de ‘Driekoningen’ waarvan men echter noch de identiteit van de kunstenaar , noch de datum en de omstandigheden van de aankoop en evenmin van de verkoop kon achterhalen. Men kon er kop noch staart aan krijgen… Tot voor kort, toen een belangrijke Brugse 'missing link' gevonden werd.

Deze geschiedenis is een echt kunsthistorisch detectiveverhaal. Op Erfgoeddag zal misschien nog niet de hele sluier, dan toch een fikse tip ervan opgelicht worden. Dwaal je mee door de wereld van  Vlaamse Primitieven op zoek naar ‘Madonna’s’ en ‘Driekoningen’? Je verneemt  hoe de Brugse en de Watervlietse ‘Madonna’s’ als tweelingzusters misschien wel in hetzelfde huis in Brugge geborgen werden. Je ontmoet ridder Florent van Ertborn in Watervliet, Antwerpen  maar ook in Frankfurt. Ook duik je mee in de kerkarchieven van Watervliet, op zoek naar een spoor… en stoot je tenslotte op een kattebelletje met een Latijnse tekst over een kruisweg  en een rekening over de aankoop in juli 1821 van 28 koperen nagels… Ervaar mee de consternatie van de heren van de Kerkfabriek toen een jonge Brugse schilder zich eind 1884 onverwachts aanmeldde! Je voelt het: Dan Brown’s Da Vinci Code verbleekt bij zoveel mysterie!


Leestips: Vandenbroeck (P.), “Madonna met Kanunnik Van der Paele ,St.Joris en St.Donaas (naar Jan Van Eyck , 16e eeuw)”, in: Catalogus Schilderijen 14e en 15e eeuw, Antwerpen, KMSKA , 1985, pp. 178-181

Janssens de Bisthoven (A.),  Baes-Dondeyne (M.) en De Vos (D.), “Onze-Lieve-Vrouw en het Kind, Kanunnik Van der Paele, St.-Joris en St.-Donaas” , in: De Vlaamse Primitieven I. Corpus van de vijftiende-eeuwse schilderkunst in de Zuidelijke Nederlanden, Brugge,   - Stedelijk Museum voor Schone Kunsten,  s.d., pp. 194-233

English (M.), “Watervliet  I. De altaarschilderijen. II De ‘habyten’, in: “Appeltjes van het Meetjesland” , jaargang 8 ( 1957 ), pp. 247-266

De Paepe (J.) “ Watervliet. Koningswens en Ridderdroom”, Watervliet, s.n.,  2000, pp. 173-187        
Afbeelding: © Koninklijk Museum voor Schone Kunsten Antwerpen , ‘Madonna met kanunnik Van der Paele’ naar Jan van Eyck, zie www.kmska.be

Met veel dank aan Erik Versluys van vzw De Vrienden van Watervliet voor deze tekst.