Greghesche: een Venetiaanse schat met een verzonnen taaltje uit de Renaissance

Venetië, 1564. Manoli Blessi's bundel “Il primo libro delle Greghesche” verschijnt. Tot dit boek met muziek voor vier tot acht stemmen droegen zowat alle betekenisvolle figuren van de Venetiaanse muziekscène rond het midden van de 16e eeuw. Naast Andrea Gabrieli, goede vriend van Blessi, zijn hierin zowel Vlamingen als Willaert, de Rore en de Wert als Italianen waaronder Padovano en Merulo vertegenwoordigd. De taal die in de bundel gehanteerd wordt, de taal der 'Grehesce', blijkt volledig verzonnen.

Al deze teksten uit de bundel zijn van de hand van Antonio Molino, die ook bekend was onder het pseudoniem Manoli Blessi. Molino was een uiterst veelzijdig dichter, componist en theatermaker en wordt beschouwd als een sleutelfiguur in de geschiedenis van de commedia dell'arte. De poëzie is geschreven in de zogenaamde ‘lingua greghesca’, een compleet nonsensicale, verzonnen taal die bestaat uit een bizarre mengeling van Venetiaanse en Griekse dialecten.

Over deze ‘lingua greghesca’ schrijft  Prof. dr. Katelijne Schiltz het volgende: “In meerdere documenten wordt Molino's voorliefde voor het spelen met en vermengen van vreemde talen en dialecten, waarvan de greghesca een perfect voorbeeld vormt, vermeld. Als we Lodovico Dolce's dedicatie tot I Fatti, e le Prodezze di Manoli Blessi (Venetië, 1561) mogen geloven, deed Molino (alias Manoli Blessi dus) zijn inspiratie hiervoor op tijdens zijn vele handelsreizen naar Griekenland, de Levant enz. Het is echter veel waarschijnlijker dat Molino met al deze vreemde talen nagenoeg dagelijks in zijn eigen stad in contact kon komen. Het 16e-eeuwse Venetië was immers een smeltkroes van verschillende nationaliteiten, een kruispunt tussen noord en zuid, oost en west, waarvan vooral de omgeving van de Rialto, met haar kleurrijke markten, het levendig bewijs vormde.

Molino zou zelfs een eigen Accademia di musica geleid hebben, waar hij zijn passie voor poëzie, muziek en theater de vrije loop kon laten. Het is dan ook niet ondenkbaar dat het ontstaan van de bundel 'Di Manoli Blessi il primo libro delle Greghesche' in een dergelijke context gesitueerd moet worden. In de zelf geschreven opdracht tot deze collectie (eveneens in de 'lingua greghesca') stelt Molino dat hij de componisten zelf heeft verzocht om zijn verzen op muziek te zetten. Indien dit effectief het geval was, kan men zich ook goed voorstellen dat een aantal van deze werken in Molino's Accademia hun première beleefden. Misschien was daarbij zelfs een scenische opvoering niet uitgesloten? Zeker de greghesche op het einde van de bundel, die zijn opgevat als dialogen (e.g. O vui greghette belle ), leveren hiertoe de nodige argumenten. Ook de twee ottave ( Li modi varij en Vegni un Cavalleri ), afkomstig uit de zesde zang van Molino's net genoemde werk 'I Fatti, e le Prodezze di Manoli Blessi' – een parodie op Ariosto's bekende epos Orlando furioso –, maken de link met een theatercontext plausibel.”

De inhoud van deze collectie is bijzonder divers: naast erotische liederen, panegyrische gedichten voor zangeressen en parodieën op de poëzie van Petrarca en Bembo bevat de bundel ook twee treurzangen op het overlijden van de gerenommeerde kapelmeester Adriaan Willaert. Deze inhoudelijke diversiteit wordt met evenveel muzikale zin voor variatie benaderd. Nu eens refereren de ‘greghesche’ aan de eenvoudigere, volkse genres, dan weer leunen ze aan bij de verfijning van het Italiaanse madrigaal.

Het Vlaamse vocaal-instrumentaal ensemble Zefiro Torna werpt een licht op een wezenlijk element van het Venetiaanse muzikale en literaire leven met een zeldzame uitvoering van deze unieke collectie die ook recent op cd verscheen.

Nodig Zefiro Torna uit voor een concert, of organiseer je eigen historische concert, met al dan niet verzonnen taal...

Beluister een fragment van Zefiro Torna's cd. of de reportage op Ramblas over deze productie op Klara.be.

Lees meer over Zefiro Torna en hun productie in het dossier.

Afbeeldingen: Zefiro Torna ((c) Lieven Dirckx) en afbeelding cd.