Theater: de illusie par excellence

In de loop van de geschiedenis werd in het theater vaak een illusoire wereld gecreëerd door middel van decors, licht, kleuren, perspectief, kostuums, gebarentaal, mimiek en machinerie. Dell'Arte rappresentativa (1728) van Luigi Riccoboni en Johannes Jelgerhuis' Theoretische lessen over de Gesticulatie en Mimiek zijn, dankzij hun inzicht en analytisch vermogen en goudmijn van informatie over wat werkt in het theater en wat niet.

In de geschiedenis van het theater neemt het figurentheater een heel bijzondere plaats in. Bij dit soort voorstellingen ging het publiek helemaal op in de actie, en leverde soms ook de nodige kritiek op de spelers. Maar meestal wist het ook perfect waarover het ging - mede door de (al dan niet) subtiele commentaar tussen de lijnen... In elke theatervorm en bij zowat elke opvoering is er de stilzwijgende afspraak tussen het publiek en de acteurs: het is theater, dus illusie. Voeg daarbij de mythologie, en de geest wordt nog extra gevoed. Trek het doek niet op, lijkt het publiek te zeggen. Confronteer ons niet met de werkelijkheid - die vinden we wel op straat.

Theater doet fantaseren, dromen en kan het menselijke voelen of denken verruimen. In de muziek is dat net zo. De 'assimilatio' en het 'subjectio sub oculos' uit de klassieke retoriek zijn vaak spannender dan de werkelijkheid. Luister bijvoorbeeld naar La Mer van Claude Debussy. Die verklaarde dat de zee zelf zoveel mooier was dan zijn evocatie. Hector Berlioz maakte ook gebruik van de assimilatio. Zo liet hij in zijn Symphonie Fantastique - hét romantische programmawerk bij uitstek - het klepperen van de dansende skeletten niet echt horen. Het geluid komt voort door het slaan met het hout van de strijkstokken op de snaren... Geen echt nieuwe techniek, want reeds bekend in de 17e eeuw, maar wel uiterst effectvol en efficiënt aangewend door een volledige strijkersgroep, net voor het einde van de Symphonie.

Deze tekst komt grotendeels uit het boekje van de nieuwste cd van Anima Eterna, Berlioz' Symphonie Fantastique, en is van de hand van Jos van Immerseel. Meer info over deze cd vind je op de website van het platenlabel Zigzag.

Leestips: lees het lemma 'theatergeschiedenis' op Wikipedia en ERENSTEIN (R. L.) en COIGNEAU (D.) (red.), Een theatergeschiedenis der Nederlanden: tien eeuwen drama en theater in Nederland en Vlaanderen, Amsterdam, Amsterdam University Press, 1996, 915p.

Afbeeldingen: 17e-eeuwse tekening van acteurs (boven) en cover van Van Immerseels jongste cd (onder)