Het lot van vondelingen en verlaten kinderen

Vandaag is een vondeling een nieuwsitem en bekijken we dit gebeuren met verontwaardiging. In vorige eeuwen was het achterlaten en 'te vondeling leggen' echter schering en inslag. Grote pakken herkenningstekens en de vondelingenregisters in de archieven van de O.C.M.W.’s getuigen van deze geschiedenissen.

Dat herkenningsteken kon zowel een briefje, een speelkaart, een heiligenprentje of nog wat anders zijn. De omschrijving van de kledij van het kindje en het herkenningsteken werd tot in de kleinste bijzonderheden opgetekend in de vondelingenregisters. Uit deze briefjes spreekt heel vaak de onmacht, de armoede of de noodzaak tot het ontvluchten van de schande waarmee het - meestal -  ongehuwde meisje te kampen had. Uit de vaak onhandig geschreven teksten spreekt de wanhoop, maar soms ook de hoop om in betere tijden het kind terug te halen...

Het aantal te vondeling gelegde kinderen is recht evenredig met de historische context. Gebeurtenissen als hongersnoden, epidemieën, of het spoor van voorbijtrekkende legers drukten onvermijdelijk hun stempel op de maatschappij. Soms gebeurde het dat wanneer deze wantoestanden voorbij waren, het achtergelaten kind door familie - meestal de moeder, vader, grootmoeder, tante - werd teruggevraagd. Dan speelde het briefje of herkenningsteken een belangrijke rol.

De vondelingen of verlaten kinderen werden geplaatst bij pleegouders, meestal op het platteland. Bepaalde dorpen en gemeenten namen massaal vondelingen op, terwijl in andere geen enkele vondeling in de archieven opduikt. Dat kwam omdat de gemeentebesturen het opnemen ervan verboden of bemoeilijkten. Nodeloos te zeggen dat de pleegouders onderling ook zeer sterk verschilden. Velen namen deze kinderen in huis zodat zij een bijdrage konden leveren aan het inkomen. Anderen namen een vondeling bij zich gewoon omdat zij graag kinderen rond zich hadden en deze uitgeslotenen een menswaardig bestaan wilden geven...

Vondelingen werden ook verhandeld. Bij de geboorte van ongewenste kinderen of bij de bevalling van ongehuwde vrouwen deinsden sommige vroedvrouwen er niet voor terug, mits betaling en akkoord van de moeder, de boreling 'weg te brengen'. Zogezegd gingen ze bij pleegouders een nieuw leven beginnen. In werkelijkheid werd het kind elders te vondeling gelegd, of erger nog, verhandeld. Dat belette hen echter niet regelmatig onderhoudsgeld van de moeder te eisen.

Ga in archieven op zoek naar stille getuigenissen over het leven van vondelingen en verlaten kinderen en vertel hun verhaal op Erfgoeddag.

Afbeelding:
De maagd Rhea Silvia bekent na de geboorte van Romulus en Remus haar misstap aan haar oom. Zij wordt gearresteerd en naar de gevangenis gebracht. De tweeling wordt te vondeling gelegd bij de Tiber. Miniatuur door Loyset Liédet in Antoine de la Sale (1461) , (c) Koninklijke Bibliotheek van België, Ms. 9287-88, fol. 209

Leestips:

-DUMOULIN (Karlijn), De zorg voor vondelingen en verlaten kinderen te Leuven in de periode 1849-1860: bijdrage tot de studie van de sociale en pedagogische problematiek betreffende het te vondeling leggen of het verlaten van kinderen, Leuven, s.n., 1990, 156 p.

ALCIDE (M.), "Vondelingen uit Mechelen, ondergebracht in Zemst", in: De Semse Kroniek (heemkring Zemst), aug. 1992, p. 2-4

- CALUWAERTS (J.), "Vondelingen in Brabant, beknopte historiek en lijst van 'vondeling-families'", in: VVF-Info (Vlaamse Vereniging voor Familiekunde - Afdeling Brussel), 19de jrg., 1996, nr. 119 (jan.-feb), p. 10-17