Weirken tot dat ge creveert: de Homo Pauper

In de negentiende eeuw beschreven schrijvers in realistische of naturalistische romans en toneelstukken de leefomstandigheden van arbeiders en kleine boeren als ronduit deprimerend. Slechte werk- en woonomstandigheden, honger, alcoholverslaving, buitensporig geweld, gebroken gezinnen, enzovoort, enzovoort: het behoorde allemaal tot het dagelijks leven van de homo pauper. Of in woorden van boer Paemel in de roman van Cyriel Buysse: “weirken tot da ge creveert”.

De socialistische arbeidersbeweging gebruikte deze sociale romans graag als propagandamiddel. Hoewel het miserabilisme in het werk van deze schrijvers, afkomstig uit burgerlijke milieus, vaak overdreven was en soms niet overeenstemde met werkelijkheid zijn het clichébeelden die vaak terugkeren. Je kan trachten het werkelijke leven van de ‘gewone man en vrouw’ te reconstrueren door het te vertellen van onderuit.

Wanneer het verleden wordt verteld vanuit het perspectief van het ‘gewone volk’, dan spreken we van geschiedenis van onderuit. Geschiedenis van onderuit betekent dat je vertrekt van vragen zoals: Hoe beleefden lagere klassen hun eigen situatie? Zagen zij zichzelf als arm? Welke strategieën gebruikten zij om het hoofd boven water te houden? En hoe gingen zij om met de morele en de medische campagnes die hen werden opgedrongen?

Als je werkt over het recente verleden, kan je bij dergelijke vragen gebruik maken van mondelinge geschiedenis. Ook voor wie verder in de tijd teruggaat, is er heel wat bronnenmateriaal voorhanden waarin de stem van de gewone man doorklinkt. Een belangrijke bron zijn bijvoorbeeld inspectieverslagen van armenbezoekers of aanvraagdossiers voor een uitkering of opname in het armenhuis. Deze bronnen zijn uniek omdat we er de armen zelf aan het woord horen, maar zij zijn niet ‘authentiek’. Meestal zijn zij opgetekend door ambtenaren ‘van den openbare onderstand’ en zijn daarom ook beïnvloed door heersende opvattingen over de lagere klassen. Voor onderzoekers en erfgoedwerkers komt er daarom op aan om deze bronnen steeds kritisch te benaderen en om uit het ambtelijke discours de stem van de arme te filteren.

Afbeelding:
Foto van auteur Cyriel Buysse.