2011

Armenzorg is zo oud als de straat. Al tijdens de middeleeuwen waren de initiatieven ter ondersteuning van de armen heel gevarieerd. De oudste, traceerbare ondernemingen kwamen uit religieuze hoek. De wereldlijke overheid oefende het toezicht op een aantal - meestal particuliere - caritatieve instellingen. Al was liefdadigheid een belangrijk motief, toch sproten de meeste initiatieven voort met slechts één doel voor ogen: de handhaving van de openbare orde. De komende weken kan je in Kortrijk naar een tentoonstelling die deze geschiedenis reconstrueert.

Foto’s en postkaarten van dames in frêle japonnen, met trendy hoeden en parasols, wandelend over de zeedijk van Oostende. Kiekjes van jonge heren in gestreept maatpak, brillantine in het haar, op de pier van Blankenberge, turend over de eindeloze zee. Kleurige spoorwegaffiches die het mondaine volkje van topambtenaren, industriëlen, artsen en edellieden in beeld brengen op het strand, in de duinen, op de pier, de renbaan of in het casino… Dat exclusieve plaatje van onze Belgische kust als toevluchtsoord voor de rich-and-the-famous bleef tot laat in het interbellum overeind.

De Belgische geschiedenis - ook de geschiedenis van de armoede - draait wrede rondjes. Daarover gaat 'Arm Wallonië', het boek en de driedelige Canvas-reeks van Pascal Verbeken - vertaald en verfilmd als 'La terre promise'. Het materiaal: tientallen getuigenissen - uniek mondeling erfgoed dat een bijzondere tijd reconstrueert. Maar laat ons eerst een eeuw terug in de tijd gaan, naar 'Arm Vlaanderen'.

Ons land in de 19e eeuw. Het is een nieuwe, ambitieuze staat in volle ontwikkeling, maar keert haar blik af bij het zicht van de armoede die er heerst. Nochtans, in die tijd hoort het bij de koplopers wanneer liefdadige en charitatieve verenigingen worden opgetekend. En gelukkig maar! Wat de armenzorg betreft was België op juridisch vlak een nachtwakersstaat, die enkel optrad wanneer de ellende de spuigaten uitliep.Liefdadigheid speelde ook in de 19e eeuw een belangrijke rol.

Armoe troef... maar de arme zelf heeft weinig of geen troeven. Dat is altijd zo geweest en dat zal altijd… Nee, dat  zal niet altijd zo blijven. Als we tenminste de talloze verhalen over armoede mogen geloven. Verhalen over een radicale verandering: de goede arme wordt rijk, de slechte rijke wordt arm. Rijkdom maakt gelukkig, zo lijkt het wel in sprookjes en volksverhalen allerhande. Ze eindigen vaak met de slotzin ‘en ze leefden nog lang en gelukkig’, wat meestal in schril contrast staat met de beginsituatie.

“Elke dag om vier uur uit de veren, om twee uur later op mijn werk te arriveren.  Dikwijls zitten de treinwagons tjokvol met vuile, bezwete collega’s, omdat de tijd ontbreekt om zich ’s ochtends te wassen. Onderweg probeer ik soms een uiltje te knappen om de verloren slaap in te halen, maar dat is geen evidentie in de oncomfortabele werkmanstreinen. Pas om 20.30 komt mijn trein weer in mijn dorp aan en moet ik nog een halfuurtje stappen door de donkere velden om mijn huisje te bereiken. De dagen zijn ondraaglijk lang! Meer dan 17 uur werken en op de trein zitten, om een krappe 7 uurtjes thuis te zijn…”

In de wielersportgeschiedenis zijn de namen van Gustaaf en Alfons De Loor met kapitalen geschreven. Ze wonnen diverse ritten van de eerste edities van de Vuelta, de Ronde van Spanje. De jongste De Loor, Gustaaf, sleepte zelfs de eindoverwinning in de wacht in 1935. Hij deed dat sterke staaltje het jaar nadien nog eens over. De motivatie van beide broers sproot rechtstreeks voort uit hun armoedige thuissituatie. Ze gingen wielrennen om aan de klauwen van de armoede te ontsnappen.

De literatuur over de geschiedenis van de armoede spitst zich vooral toe op politieke en economische aspecten. ‘De arme’  werd (en wordt) veelal herleid tot iemand wiens (financiële, en ook andere) vermogens onder een  bepaalde limiet in een samenlevingsmodel uitkwamen. In zijn onderzoek nam Chris Vander Straeten de situatie in het Wase dorp Sint-Gillis gedurende de tweede helft van de 18e eeuw onder de loep. Maak kennis met Catharina Sack, Petronella De Mol en tal van anderen.

De doorbraak van de stoommachine en de industriële massaproductie aan het begin van de 19e eeuw zorgde voor een schokgolf in het economische bestel.  Dat deed zich vooral voelen op het platteland. Het proto-industriële model, waarin een belangrijk deel van het inkomen van de plattelandsbevolking voortkwam uit (textiel)huisnijverheid,  stortte in toen de markten werden overspoeld door machinaal geproduceerd linnen en katoen. Massale armoede en hongersnoden waren het onvermijdelijke gevolg.