Armoe troef

“Velen worden er nog gevonden die met een misprijzend lachje de schouders ophalen, als men hen spreekt over het nut van de geit. Kom, zeggen ze, een geit is maar een geit… […] En toch is het niet zonder reden, dat men de geit weleens de koe van den werkman genoemd heeft.” Dit citaat komt uit de inleiding van het boekje ‘De geit’ van Th. De Paepe uit 1906. Het ontstaan van de geitensyndicaten, -bonden en –verzekering in Vlaanderen op het einde van de 19e eeuw is een hoogst interessant, maar onbekend stukje geschiedenis.

Onlangs leerde ik op de markt Steven kennen. Hij verkoopt lucifers. Zijn vader is gestorven en zijn moeder lijdt aan een longziekte. Dus Steven zorgt op z'n eentje voor haar en zijn zusje. Haar naam is Kaatje en zoals je ziet is zij haar arm verloren. Dat gebeurde tijdens het werk in de fabriek. Brute pech. Ze moest voortdurend onder de machines kruipen om afval weg te halen, en toen greep een rad haar arm. Ze werkte er nog maar drie weken. De directeur zette haar gewoon buiten, en nam iemand anders aan. Het MIAT verzamelde getuigenissen over kinderarbeid uit het Gent van rond 1900.

In de wielersportgeschiedenis zijn de namen van Gustaaf en Alfons De Loor met kapitalen geschreven. Ze wonnen diverse ritten van de eerste edities van de Vuelta, de Ronde van Spanje. De jongste De Loor, Gustaaf, sleepte zelfs de eindoverwinning in de wacht in 1935. Hij deed dat sterke staaltje het jaar nadien nog eens over. De motivatie van beide broers sproot rechtstreeks voort uit hun armoedige thuissituatie. Ze gingen wielrennen om aan de klauwen van de armoede te ontsnappen.

Op 1 mei 2011 staat Erfgoeddag in het teken van ‘Armoe troef’. De zinsnede ‘Arm Vlaanderen’ klinkt in ons land als een klok. Maar wat betekent het precies? En op welke historische periode was het van toepassing, of… geldt dit nog steeds? Deze editie van Erfgoeddag bekijkt hoe ‘armoede’ doorheen de tijd, dwars door alle rangen en standen zich manifesteerde, werd beleefd, aangeklaagd, geregistreerd en bestreden.

De 'Déclaration des droits de l'homme et du citoyen' uit 1793 was een bijzonder ambitieuze tekst die opende met: "Het doel van de maatschappij is het geluk van allen. (art. 1)" Dus niet slechts de happy few, die door de voorzieningheid bij hun geboorte in een veilig en begoed milieu waren terechtgekomen, en waarmee de Franse Revolutie slechts een paar jaar daarvoor had afgerekend - iedereen. De staat ging moest daarbij een rol op het eerste plan spelen.

In de negentiende eeuw beschreven schrijvers in realistische of naturalistische romans en toneelstukken de leefomstandigheden van arbeiders en kleine boeren als ronduit deprimerend. Slechte werk- en woonomstandigheden, honger, alcoholverslaving, buitensporig geweld, gebroken gezinnen, enzovoort, enzovoort: het behoorde allemaal tot het dagelijks leven van de homo pauper. Of in woorden van boer Paemel in de roman van Cyriel Buysse: “weirken tot da ge creveert”.

Vandaag is een vondeling een nieuwsitem en bekijken we dit gebeuren met verontwaardiging. In vorige eeuwen was het achterlaten en 'te vondeling leggen' echter schering en inslag. Grote pakken herkenningstekens en de vondelingenregisters in de archieven van de O.C.M.W.’s getuigen van deze geschiedenissen.

Tijdens de vroege Middeleeuwen werd wie van aalmoezen leefde als 'hinderlijk' beschouwd. Men was van oordeel dat hulp aan de armen een taak van de Kerk was. Het was immers de goddelijke wil die bepaalde dat de ene rijk en machtig werd, en de andere ellende en ongeluk ten deel viel. En de arme, die moest deemoedig zijn plaats aanvaarden.

De 19e eeuw is een eeuw van de Industriële Revolutie: van technische vooruitgang en van grote sociaal-economische veranderingen. Zeg maar gerust wantoestanden. De ambachtelijke textielnijverheid wordt geïndustrialiseerd. Plattelandsbewoners trekken massaal naar de stad om er in de fabrieken te werken.